Met de productie Gesta Sancti Lamberti gaat Psallentes aan de slag op drie vlakken tegelijk, alle op hun manier boeiend: het officie voor de Heilige Lambertus dat bisschop Stephanus van Luik rond 900 schreef; de stereotypes van een heiligenleven zoals die voorkomen in een negende-eeuwse Vita; en een prachtig twaalfde-eeuws antiphonarium uit het Nederlandse Utrecht.

Om het eerst over het laatste te hebben, dit manuscript is het oudst bewaarde vrijwel volledige liturgische manuscript met noten uit de Nederlanden. Zoals gezegd is de codex vooral twaalfde-eeuws, maar het bevat ook enkele fragmenten uit latere eeuwen tot aan de vijftiende eeuw. Het is geschreven in een prachtige, heel fijne notatie, typisch voor de Rijnlandse regio, met een merkwaardige rijkdom aan neumvormen. Deze neumen staan in het zogenaamde Nederlandse schrift, zoals dat vaak gevonden wordt in bronnen die stammen uit de regio die overeenkomt met het huidige Nederland, delen van België en het meest westelijke deel van Duitsland. De verticale eerder dan diagonale oriëntatie van de neumen is van deze notatie een van de voornaamste karakteristieken, waarmee het zich onderscheid van het Duitse type – waarbij beide types zich uiteindelijk zouden ontwikkelen tot het zogenaamde Hufnagelschrift.

Doorheen het liturgische jaar werden vele heiligen geëerd op vele verschillende manieren. Enkele heiligen werden gewoon herdacht, voor anderen werden speciaal volledige cycli van gregoriaanse gezangen gecomponeerd, zich soms toespitsend op bepaalde gebeurtenissen in hun heilig leven – met variaties hierop en eigen accenten naargelang de tradities in de verschillende bisdommen. Gregoriaanse gezangen gecomponeerd in deze context hebben vaak een sterke tekstuele connectie met een of meer van de Vita's, waarin allerlei feiten omtrent het leven, de deugden en de dood van de heilige worden beschreven.

Voor een voorbeeld hiervan kijken we naar de zevende-eeuwse 'Belgische' heilige Lambertus (ca. 630 – ca. 700). Het zou na Lambertus' dood (hij was een Maastrichtse bisschop die in dubieuze omstandigheden werd vermoord) nog tweehonderd jaar duren vooraleer Stephanus, bisschop van Luik, een officie (een gezangencyclus) voor Lambertus zou schrijven. De teksten voor deze cyclus zijn gebaseerd op een Vita, waarschijnlijk eveneens geschreven door Stephanus, ook al heeft hij zich daarvoor op een oudere, anonieme Vita gebaseerd. Zoals steeds in zo'n beschrijvingen van heiligenlevens, stelt de auteur van de Gesta Sancti Lamberti de heiligheid van zijn onderwerp voor op een manier die wij vandaag gemakkelijk herkennen als zijnde doordrongen van allerlei hagiografische stereotypen. We vragen ons daarbij af in welke mate het verhaal bepaalde concrete historische gebeurtenissen weergeeft. We zullen het nooit weten –welke historische informatie tot ons komt in welk hagiografisch licht – maar we proberen ons wel levendig voor te stellen hoe Lambertus daar stond, midden in de nacht biddend, naakt en in de sneeuw...

Psallentes presenteert vandaag één nocturne (van drie) uit het officie voor de Heilige Lambertus, waarbij elk responsorium voorafgegaan wordt door een fragment uit de genoemde Vita. Voor de verklanking van deze fragmenten treedt Psallentes een experimentele zone binnen, waarin geknutseld wordt met traditionele en minder traditionele vormen van recitatie, hetgeen zich materialiseert in een project dat voor het creatieve potentieel van de uitvoeringspraktijk van gregoriaans een uitdaging vormt.

Psallentes heeft zich in het verleden ook al uitgebreid op het werk van Stephanus van Luik toegelegd, met name in het Memorabilia-project, waarvan het onderwerp het officie voor de Heilige Drievuldigheid was. In dat programma gebruikte het ensemble een vijftiende-eeuws Gents manuscript, geschreven in grote zwarte kwadraatnotatie die veel subtiliteiten, wel aanwezig in het manuscript dat we vandaag gebruiken, achterwege laat. Dit resulteert in een ander soort van zingen: vriendelijker misschien, vloeiender en ook gewoonweg sneller. Het baant ook de weg voor een intense en collectieve recitatie van de hagiografische teksten, lichtjes 'buitensporig' en in een half-geïmproviseerde en ietwat impressionistische textuur die de oren scherpt en ververst.

Hendrik Vanden Abeele
vertaling : Aurore Picavet